Հայաստանում խոսքի ազատության սահմանների խախտման դեպքերում քրեական պատասխանատվության կիրառման խնդիրը

Այսօր Ազգային Ժողովում ներկայացնելով մարդու իրավունքների պաշտպանի (ՄԻՊ) զեկույցը՝ ես, Անահիտ Մինասյանը, նշել եմ Հայաստանում առկա մի կարևոր խնդիր, որը վերաբերում է խոսքի ազատության սահմանները խախտելու դեպքերում քրեական պատասխանատվությունը որպես խափանման միջոց կիրառելուն։

Իմ խոսքով, բազմաթիվ դեպքերում, երբ խոսքի ազատության սահմանները իսկապես խախտվում են, առաջանում է հարց, թե որքանով է համաչափ քրեական պատասխանատվության կիրառումը տվյալ արարքի նկատմամբ։ Ըստ օրենսդրության՝ խոսքի ազատության սահմանները խախտելու համար քրեական պատասխանատվություն կարող է կիրառվել միայն այն դեպքերում, երբ առկա է հասարակական անվտանգության սպառնալիք։ Սա հիմնարար սկզբունք է, որը պետք է ամուր պաշտպանվի։

Այս տարվա զեկույցում նաև անդրադարձել եմ մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմ ստացվող դիմումների թվի զգալի աճին։ 2024 թվականին մեր գրասենյակը ստացել էր 240 բողոք, մինչդեռ 2025 թվականին դրանց թիվը հասել է 382-ի։

Չնայած այն հանգամանքին, որ մենք չենք կարող միջամտել դատական մարմինների գործունեությանը, բողոքների այսպիսի մեծ ծավալը ստիպել է մեզ կատարել բովանդակային վերլուծություն։ Այս վերլուծության արդյունքում առանձնացվել են մի շարք խնդիրներ, որոնք կապված են կալանքի կիրառման և հոգեբանական խնդիրներ ունեցող անձանց իրավունքների հետ։

Այդ առնչությամբ ես նշել եմ երկրում դատական պրակտիկայի փոփոխության և զարգացման անհրաժեշտությունը։ Հատուկ ուշադրություն է հրավիրվել այլընտրանքային խափանման միջոցի փոխարեն կալանք կիրառելու պրակտիկայի խնդրի վրա։ Պետությունը պետք է աշխատի արդյունավետ գործիքների մշակման ուղղությամբ՝ այդ խնդիրը լուծելու համար։

Այս խնդիրը, ինչպես նշել եմ, արդեն մի քանի տարի է, որ պատշաճ ուշադրություն չի ստանում։ Բացի այդ, բողոքները կապված են նաև քրեական վարույթների ձգձգման և քննության օբյեկտիվությանն առնչվող հարցերի հետ։