Հայաստանի 5 միլիարդ դոլար արժողությամբ Firebird արհեստական բանականության նախագիծը սեյսմիկ ռիսկերի պատճառով գործարկման տակ է

Հայաստանը ձգտում է իր տարածքում ստեղծել տարածաշրջանի խոշորագույն արհեստական բանականության (AI) ենթակառուցվածքային կենտրոններից մեկը՝ իրականացնելով հավակնոտ Firebird նախագիծը։ Սակայն այս նախագծի իրականացումը կարող է բախվել լուրջ խոչընդոտների՝ կապված սեյսմիկ վտանգների հետ։

Հայաստանի Սեյսմիկ պաշտպանության ազգային ծառայության վերլուծության համաձայն, որը, ըստ հրապարակման, հաստատվել է նաև ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայության (USGS) կողմից, կառուցման վայրի շրջանում առաջիկա 35 օրերի ընթացքում հնարավոր է մինչև 7.4 մագնիտուդ ուժգնությամբ երկրաշարժ։ Նման սեյսմիկ իրադարձությունը կարող է դառնալ Հայաստանի ժամանակակից պատմության ամենահզորներից մեկը՝ զգալի վնաս հասցնելով ինչպես բնակչությանը, այնպես էլ տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքներին։

Firebird նախագիծը նախատեսում է կառուցել լայնածավալ տվյալների մշակման կենտրոն (Data Center), որը կաշխատի հազարավոր NVIDIA գրաֆիկական պրոցեսորների (GPU) հիման վրա։ Նախագծի առաջին երկու փուլերի ընդհանուր ներդրումների ծավալը գնահատվում է շուրջ 5 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։ Առաջին փուլի շահագործումը նախատեսված էր սկսել 2026 թվականի հուլիսի 5-ին՝ Կոտայքի մարզում, Հրազդան քաղաքի մերձակայքում։ Սակայն այժմ այդ ժամկետների իրականացումը հարցականի տակ է հայտնվել։

Ժամանակակից արհեստական բանականության կլաստերները հատկապես զգայուն են սեյսմիկ ազդեցությունների նկատմամբ։ NVIDIA-ի գրաֆիկական պրոցեսորների խիտ տեղակայումը, հեղուկային բարդ սառեցման համակարգերը և շարունակական, երկարատև հաշվարկային գործընթացները նշանակում են, որ նույնիսկ միջին ուժգնության ցնցումները կարող են հանգեցնել համակարգերի վթարային անջատման, թանկարժեք սարքավորումների վնասման և ամիսներով իրականացվող հաշվարկային աշխատանքների ընդհատման։ Նման բարձր խտությամբ համակարգերի վերականգնումը երկրաշարժից հետո զգալիորեն ավելի բարդ և ժամանակատար է, քան սովորական տվյալների կենտրոնների դեպքում, ինչի հետևանքով ցանկացած պարապուրդ կարող է առաջացնել մեծ ֆինանսական կորուստներ։

Հայաստանը գտնվում է տեկտոնիկ ակտիվ գոտում, որը ձևավորվել է Արաբական և Եվրասիական լիթոսֆերային սալերի բախման արդյունքում։ Տարածաշրջանի խոցելիությունը ապացուցվել է 1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ի Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժով, որի ուժգնությունը գնահատվում էր 6.8–7.0 մագնիտուդ։ Այդ աղետը խլեց տասնյակ հազարավոր մարդկանց կյանքեր և ավերեց Հայաստանի հյուսիսային հատվածի մեծ մասը։

Նման խնդիրներ առաջացել են նաև աշխարհի այլ երկրներում։ 2011 թվականին Ճապոնիայում տեղի ունեցած Տոհոկուի հզոր երկրաշարժի ժամանակ աշխարհի ամենաառաջատար գերհամակարգիչներից մեկը՝ RIKEN K, լուրջ խափանումների է ենթարկվել՝ չնայած Ճապոնիայում գործող խիստ հակասեյսմիկ նորմերին։ Այդ դեպքը ցույց տվեց, որ նույնիսկ բարձր մակարդակով նախագծված բարձրարտադրողական հաշվարկային կենտրոնները կարող են երկարատև վերականգնման կարիք ունենալ խոշոր երկրաշարժերից հետո։

Սեյսմակայուն շինարարության ոլորտի ճանաչված մասնագետ, Հայաստանի Ամերիկյան համալսարանի նախկին նախագահ Արմեն Տեր-Կյուրեղյանն արդեն իսկ կասկածի տակ է դրել նման օբյեկտի տեղակայման որոշումը հենց այս տարածաշրջանում։ Նրա խոսքով՝ անհասկանալի է, թե ինչու է թույլատրվել տվյալների կենտրոնի կառուցումը այսքան բարձր սեյսմիկ վտանգ ունեցող գոտում։ Նա նաև լուրջ կասկածներ է հայտնել, որ նախագծի առաջին փուլը հնարավոր կլինի գործարկել հայտարարված՝ հուլիսի 5-ի ժամկետում։

Firebird նախագիծը ցույց է տալիս ավելի լայն խնդիր, որի առաջ կանգնած է ամբողջ արհեստական բանականության ենթակառուցվածքների ոլորտը։ Քանի որ պետություններն ու ընկերությունները մրցում են բազմամիլիարդանոց GPU կլաստերներ ստեղծելու համար, սեյսմիկ անվտանգությունն այլևս չի կարող դիտարկվել որպես երկրորդական գործոն։ Այն անմիջական ազդեցություն ունի նախագծի հուսալիության, տնտեսական արդյունավետության և երկարաժամկետ կենսունակության վրա։