1988 թվականի սումգայիթյան ջարդերի հիշատակը

Այսօր մենք հարգում ենք 1988 թվականի սումգայիթյան ջարդերի անմեղ զոհերի հիշատակը, որոնք տեղի ունեցան Ադրբեջանի պետական քաղաքականության շրջանակում իրականացված համակարգված հետապնդումների, սպանությունների և տեղահանումների արդյունքում։ Այս իրադարձությունը նշանավորեց շարունակվող հակահայկական բռնության ցիկլի սկիզբը, որը, ցավոք, շարունակվում է մինչ օրս։

Ջարդերի նախադրյալը Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման շարժումն էր։ 1988 թվականի փետրվարի 20-ին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի մարզխորհրդի արտահերթ նստաշրջանը որոշում էր ընդունել դիմել Ադրբեջանական և Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդներին՝ խնդրելով Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմից դուրս բերելու և Խորհրդային Հայաստանին միանալու մասին։ Ադրբեջանական կողմը «արձագանքեց» այդ որոշմանը Խորհրդային Միության ինտերնացիոնալիզմի խորհրդանիշ հանդիսացող Սումգայիթ քաղաքում։ Արցախահայության ինքնորոշման և հայրենիքում անվտանգ ու արժանապատիվ ապրելու իրավունքին դիմագրավել են ազգային հողի վրա իրականացվող զանգվածային բռնությունները։

Փետրվարի 26-ին Սումգայիթում սկսվեցին կազմակերպված հակահայկական ցույցեր, որոնք արագ վերածվեցին զանգվածային ջարդերի։ Քաղաքի հայ բնակչությունը դարձավ ահաբեկման և բռնության թիրախ։ Ջարդարարների հատուկ խմբերը, որոնք հաճախ կոչվում էին «կապանցի փախստականներ», ներխուժում էին հայերի տներ՝ նախապես կազմված ցուցակով։ Բնակչության մեջ ատելություն բորբոքելու նպատակով տարածվում էին կեղծ լուրեր Հայաստանում ադրբեջանցիների դեմ հնարավոր հանցագործությունների մասին։

Փետրվարի 27-ի երեկոյան բռնի գործողությունները սկսվեցին։ Զանգվածային սպանությունների օրերին շատ հայերի բնակարաններում հեռախոսները անջատվել էին, իսկ ոստիկանությունը ցուցաբերում էր հանցավոր անգործություն, ըստ որոշ վկայությունների՝ նույնիսկ մասնակցություն։ Ջարդարարների գործողությունները բնորոշ էին անմարդկային դաժանությամբ։ Հայ բնակչությանը ոչնչացնում էին, սպանում, ծեծում ու խոշտանգում, հրկիզում, բռնաբարում և պատճառում ֆիզիոլոգիական ու հոգեբանական վնաս։

Փետրվարի 28-ի երեկոյան խորհրդային բանակի ստորաբաժանումները մտան Սումգայիթ, սակայն սկզբնական կարգադրություն չունեին ջարդարարների դեմ ուժ և զենք կիրառել։ Արդյունքում՝ ադրբեջանական կողմը գրոհել էր խորհրդային զորամասերը, ինչի հետևանքով վիրավորվել էր 140 խորհրդային զինվոր։ Միայն փետրվարի 29-ի երեկոյան բանակային ստորաբաժանումները անցան վճռական գործողությունների, և հայերի կոտորածը դադարեց։

Պաշտոնական տվյալների համաձայն, սումգայիթյան ջարդերի հետևանքով սպանվել է 32 մարդ (26 հայ, 6 ադրբեջանցի), ավելի քան 400 մարդ ստացել է տարբեր աստիճանի մարմնական վնասվածքներ, կատարվել են հարձակումներ, և կողոպտվել է մոտ 200 բնակարան, մշակութային նշանակության ավելի քան 50 շենք, վնասվել է ավելի քան 100 միավոր ավտոտրանսպորտ։

Սումգայիթյան ջարդերի կազմակերպված դատավարությունն ու դրա «անաչառությունը» թողել են անպատասխան մի շարք հարցեր, այդ թվում՝ զոհերի և վիրավորների թվի հավաստիությունը։ Պաշտոնական տվյալները հակասում են ականատեսների և անկախ հետազոտությունների արդյունքներին։

Այս իրադարձությունները մեծ արձագանք են գտել հայ հասարակության շրջանում և համարվում են 20-րդ դարասկզբին Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Հայոց ցեղասպանության շարունակությունը։ Հայ բնակչության ջարդերը կրում էին ցեղասպան բնույթ և ուղղված էին կասեցնելու արցախյան շարժման զարգացումը և ճնշելու արցախահայության ինքնորոշման իրավունքը։

1988-1990թթ. սումգայիթյան ջարդերը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում հայերի դեմ իրականացված զանգվածային և լայնածավալ հանցագործությունների շղթայի առաջին գործողությունն էին։ Կենտրոնական իշխանությունները համարժեք իրավական և քաղաքական գնահատական չտվեցին Սումգայիթի հայ բնակչության զանգվածային սպանություններին՝ դրանք ներկայացնելով որպես «խուլիգանական տարրերի» գործողություններ և զանգվածային անկարգություններ։ Հայ-ադրբեջանական ազգամիջյան բռնության նկատմամբ նման վերաբերմունքը և անպատժելիությունը կարևոր նշանակություն ունեցան Ադրբեջանում հակահայկական բռնության քաղաքականության հետագա ընդլայնման և շարունակման համար։ Ժամանակակից Ադրբեջանը շարունակում է Խորհրդային Ադրբեջանի հակահայկական քաղաքականությունը։ Վերջին նման դրսևորումը 2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախի վրա հարձակումն ու դրա ամբողջական հայաթափումն էր։ Դրան նախորդել էր ԼՂՀ 10-ամսյա շրջափակումը։